Zonsopkomst en zonsondergang
Kies plaats en datum, dan verschijnen zonsopkomst, zonsondergang, daglengte en de drie fasen van de schemering.
Zonsopkomst
7.47
Zonsondergang
19.11
- Daglengte4 min. 2 sec. korter dan gisteren11 uur 25 min.
- Hoogste zonnestand13.29
- Zonnehoogte op de middag33,2°
- Positie52,37° N, 4,9° E
Ochtend- en avondschemering
- Astronomische ochtendschemeringZon 18 graden onder de horizon. De hemel is helemaal donker.5.53
- Nautische ochtendschemeringZon 12 graden onder de horizon. De horizon is op zee zichtbaar.6.33
- Burgerlijke ochtendschemeringZon 6 graden onder de horizon. Licht genoeg om buiten te lezen.7.13
- Burgerlijke avondschemeringZon 6 graden onder de horizon. Licht genoeg om buiten te lezen.19.45
- Nautische avondschemeringZon 12 graden onder de horizon. De horizon is op zee zichtbaar.20.25
- Astronomische avondschemeringZon 18 graden onder de horizon. De hemel is helemaal donker.21.05
Alle tijden verschijnen in de plaatselijke tijd (Europe/Amsterdam), zomertijd inbegrepen.
Berekend met de algoritmen van de NOAA. De nauwkeurigheid ligt rond een minuut, dichter bij de polen slechter.
Andere plaatsen
Zo werkt het
De zonsopkomst wordt gerekend vanaf het ogenblik waarop de bovenrand van de zonneschijf aan de horizon zichtbaar is, niet wanneer het midden die passeert. Daar komt bij dat de dampkring het licht breekt, zodat de zon zichtbaar is terwijl ze meetkundig nog net onder de horizon staat. Samen maken die twee de dag een paar minuten langer dan pure meetkunde zou geven.
Daarom duurt de dag rond de equinoxen ruim twaalf uur, ook al zegt de naam dat dag en nacht even lang zouden moeten zijn.
Het hoogst staat de zon op de ware middag, die zelden om twaalf uur valt. Twee dingen verschuiven die: waar in de tijdzone de plaats ligt, en de tijdsvereffening, die voortkomt uit de elliptische baan van de aarde en de scheefstand van haar as. Een zonnewijzer kan naargelang het seizoen tot een kwartier van de klok afwijken.
De schemering wordt naar de stand van de zon onder de horizon in drie fasen verdeeld. Bij de burgerlijke schemering kun je buiten nog lezen, bij de nautische kun je op zee de horizon nog onderscheiden, en na de astronomische schemering is de hemel helemaal donker.
Ten noorden van de poolcirkel houdt de zon een deel van het jaar op met op- en ondergaan. Dan verschijnt middernachtszon of poolnacht in plaats van een tijdstip.
De tijden worden met de algoritmen van de NOAA berekend en kloppen tot op ongeveer een minuut. Dicht bij de polen nadert de zon de horizon zo vlak dat een klein hoogteverschil een groot tijdverschil geeft; daar zijn de tijden als benadering te lezen.
De zonnewendes van 2026 in Nederland
Zonsopkomst, zonsondergang en de lengte van de dag bij de zonnewende in juni en die in december, in Nederlandse tijd met de zomertijd erin verwerkt. De tijden zijn met dezelfde methode berekend als in het hulpmiddel hierboven.
| Plaats | Zonnewende in juni, 21 juni | Zonnewende in december, 21 december | ||
|---|---|---|---|---|
| Op–onder | Daglengte | Op–onder | Daglengte | |
| Rotterdam | 5.22–22.05 | 16 uur 43 min. | 8.48–16.33 | 7 uur 45 min. |
| Utrecht | 5.19–22.04 | 16 uur 45 min. | 8.46–16.29 | 7 uur 43 min. |
| Amsterdam | 5.18–22.06 | 16 uur 48 min. | 8.48–16.29 | 7 uur 41 min. |
In Amsterdam gaat de zon het vroegst onder op 13 december om 16.27, een paar dagen vóór de zonnewende in december, en komt ze op 30 december om 8.51 het laatst op, een paar dagen erna.
Een klein land, maar de klok verschilt toch
Het Europese deel van Nederland ligt binnen ongeveer drie breedtegraden. Tussen Rotterdam en Amsterdam scheelt de daglengte bij de zonnewende in juni daarom maar een paar minuten. Tussen Maastricht in het uiterste zuiden en Groningen in het noorden loopt het op tot bijna een halfuur: ruim zestien en een half uur tegen bijna zeventien.
Voor de klok is de lengtegraad belangrijker dan de breedtegraad. Van de Zeeuwse kust tot de Duitse grens bij Nieuweschans zit ruim drie lengtegraden, en omdat de aarde vier minuten per graad draait, staat de zon in het oosten van het land ruim twaalf minuten eerder op zijn hoogst dan aan de westkust.
Het KNMI publiceert elk jaar een tabel met de tijden van zonopkomst en zonsondergang voor 52°00’ noorderbreedte en 5°00’ oosterlengte, ongeveer het midden van het land. Voor andere plaatsen verschuiven die tijden een paar minuten, en dat is precies wat het hulpmiddel hierboven per plaats uitrekent.
Buiten Europa ligt nog een ander stuk Nederland. Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn bijzondere gemeenten in het Caribisch gebied, ruim binnen de keerkringen. Daar duurt de kortste dag ruim elf uur en de langste dertien uur, tegen nog geen acht en bijna zeventien uur in Europees Nederland. De zon staat er ook veel steiler op de horizon, waardoor het na zonsondergang snel donker wordt.
De zon staat hier niet om twaalf uur het hoogst
Nederland gebruikt de Midden-Europese tijd, die is afgestemd op de 15e lengtegraad oost. Het land zelf ligt rond de 4e tot 7e lengtegraad, zo’n tien graden westelijker. Omdat de aarde vier minuten per graad draait, staat de zon in wintertijd pas rond 12.40 uur op zijn hoogst, en in zomertijd rond 13.40 uur.
Dat is niet altijd zo geweest. Vanaf 1 mei 1909 was de wettelijke tijd de middelbare zonnetijd van Amsterdam, en vanaf 1 juli 1937 precies twintig minuten voor op Greenwich. Pas in mei 1940 werd de klok op bevel van de bezetter op de Midden-Europese tijd gezet, en na de oorlog is die niet meer teruggedraaid; in 1958 werd dat alsnog bij wet vastgelegd. De geschiedenis van de Nederlandse wettelijke tijd is beschreven in een overzicht van de Universiteit Utrecht.
Het hulpmiddel toont altijd de plaatselijke kloktijd, met de zomertijd erin verwerkt wanneer die geldt.
Waarom de vroegste zonsondergang vóór de kortste dag valt
De zonnewende in december geeft de kortste dag, maar het is niet de dag waarop de zon het vroegst ondergaat. De ware middag, het moment waarop de zon het hoogst staat, verschuift in december elke dag ongeveer een halve minuut naar later, omdat de baan van de aarde een ellips is en de aardas scheef staat. De vroegste zonsondergang valt daardoor vóór de zonnewende en de laatste zonsopkomst erna.
In Nederland scheelt dat aan beide kanten ruim een week. Daardoor worden de middagen eind december al merkbaar langer terwijl het ’s ochtends tot ver in januari donker blijft.
In juni wordt het nooit echt donker
Astronomen noemen het pas nacht als de zon meer dan achttien graden onder de horizon staat. In Nederland gebeurt dat rond midzomer nergens. Bij de zonnewende in juni zakt de zon in het zuiden van het land tot ongeveer veertien en een halve graad onder de horizon en in het noorden tot ruim dertien graden, en dat is niet genoeg. Van halverwege mei tot eind juli blijft er dus de hele nacht een rest daglicht in het noorden van de hemel hangen.
Diezelfde stand verklaart de winter. Bij de zonnewende in december komt de zon midden op de dag maar ruim dertien tot bijna vijftien graden boven de horizon, afhankelijk van waar je staat. Ze kruist de horizon dan onder een flauwe hoek, waardoor de schemering langer duurt dan rond de dag-en-nachtevening in maart en september.
Nederland ligt ongeveer vijftienhonderd kilometer ten zuiden van de poolcirkel, dus middernachtszon en poolnacht komen hier niet voor. De zon komt elke dag op en gaat elke dag onder.
De zomertijd verzet de klok, niet de zon
De zomertijd loopt van de laatste zondag van maart tot de laatste zondag van oktober. De overgang gebeurt in de hele Europese Unie op hetzelfde moment, om 1.00 uur UTC, wat in Nederland neerkomt op 2.00 uur plaatselijke tijd in het voorjaar en 3.00 uur in het najaar. Dat staat in richtlijn 2000/84/EG, die sinds 2002 geldt en geen einddatum kent.
De zon merkt daar niets van. Wat verandert is alleen de naam die we aan het moment geven: zonsopkomst en zonsondergang komen in de zomer allebei een uur later op de klok dan ze anders zouden doen. De vroegste zonsopkomst van het jaar valt in Amsterdam rond kwart over vijf; zonder zomertijd zou de zon er op dezelfde dag rond kwart over vier opkomen.