Wskaźnik czytelności

Jak to działa

LIX to miara czytelności opracowana przez Carla-Hugona Björnssona w latach 60. XX wieku. Jest to średnia długość zdania plus odsetek długich wyrazów, przy czym długi wyraz ma więcej niż sześć liter.

Mierzy dwie rzeczy, które utrudniają lekturę: długie zdania, które zmuszają czytelnika do trzymania więcej w pamięci, i długie wyrazy, często złożenia lub terminy fachowe.

Poniżej 30 to tekst bardzo łatwy, jak książki dla dzieci. 30–40 to łatwa beletrystyka, 40–50 zwykła proza, np. prasa, 50–60 tekst trudny, a powyżej 60 język urzędowy lub akademicki. Ten podział to reguła praktyczna bez ustalonego źródła, opracowana dla języka szwedzkiego. Gdy Björnsson porównał gazety w jedenastu językach, szwedzkie uzyskały 47, niemieckie 59, a fińskie 72 – ten sam rodzaj tekstu wypada więc różnie w zależności od języka.

Niski wynik nie jest celem samym w sobie. Liczy się czytelnik: tekst dla ogółu odbiorców powinien mieć niski wynik jak na swój język, a raport techniczny dla specjalistów może mieć wynik wyższy.

Miara bierze pod uwagę tylko długość, nie znaczenie. Tekst pełen krótkich, ale niezrozumiałych słów nadal dostanie niski wynik, a dobrze napisany tekst z kilkoma długimi nazwami własnymi dostanie wyższy wynik, niż na to zasługuje.

Zdania są liczone po znakach kończących zdanie, więc skróty z kropką mogą zostać uznane za koniec zdania. Wartość jest szacunkiem, a nie dokładnym pomiarem.

Ta sama wiadomość na trzy sposoby

Trzy wersje mniej więcej tej samej wiadomości o wniosku, napisane na potrzeby tej strony. LIX liczy narzędzie powyżej.

Jak liczy się LIX dla pierwszego tekstu

1. Tekst ma 18 wyrazów w 4 zdaniach, czyli średnio 4,5 wyrazów na zdanie.
2. Wyrazów długich, czyli takich, które mają więcej niż sześć liter, jest 7. To 38,9 procent wszystkich wyrazów.
3. LIX jest sumą tych dwóch liczb: 43,4.

Wzór

LIX to liczba wyrazów podzielona przez liczbę zdań plus liczba wyrazów długich pomnożona przez sto i podzielona przez liczbę wyrazów. Pierwszy składnik mierzy długość zdań, drugi – udział wyrazów długich. Wyraz długi ma więcej niż sześć liter. Znaki interpunkcyjne nie liczą się jako litery, a liczba zapisana cyframi liczy się jako wyraz, ale nigdy jako wyraz długi.

Miarę opracował szwedzki pedagog Carl-Hugo Björnsson: badanie czytelności podręczników szkolnych ogłosił w 1964 roku, a książkę „Läsbarhet” w 1968. Ponieważ LIX liczy tylko litery i wyrazy, a nie sylaby, daje się zastosować także do innych języków i bywa używany w kilku krajach europejskich. W porównaniu gazet w jedenastu językach szwedzkie dzienniki dostały 47, niemieckie 59, a fińskie 72 (Björnsson 1983).

Granice między poziomami – bardzo łatwy, łatwy, średni, trudny, bardzo trudny – ustalono dla tekstów szwedzkich i nikt nie przeliczył ich na polski. Dla polszczyzny nie opublikowano ustalonej skali, więc wynik z narzędzia najlepiej traktować jako liczbę porównawczą: do zestawiania własnych tekstów ze sobą i do sprawdzania, czy kolejna wersja jest prostsza od poprzedniej, a nie jako ocenę wystawioną tekstowi.

Polskie miary zrozumiałości

Dla polszczyzny własny wzór zaproponował w latach sześćdziesiątych Walery Pisarek. Liczy on średnią długość zdania w wyrazach i udział wyrazów co najmniej czterosylabowych, a więc te same dwa składniki co LIX, tylko drugi mierzony sylabami zamiast literami.

Dziś najczęściej używanym narzędziem jest Jasnopis, zbudowany przez zespół Uniwersytetu SWPS i Instytutu Podstaw Informatyki PAN pod kierunkiem Włodzimierza Gruszczyńskiego. Jasnopis ocenia trudność tekstu w skali od 1 do 7, gdzie 1 oznacza tekst zrozumiały dla każdego, a 7 tekst dla specjalistów, i obok własnej klasyfikacji podaje wskaźniki Pisarka oraz indeks FOG.

Indeks mglistości FOG, opracowany przez Roberta Gunninga dla angielszczyzny, mówi, ile lat nauki potrzeba, żeby tekst zrozumieć, i również opiera się na liczbie sylab. Na tym tle widać, czego LIX unika: licząc litery, a nie sylaby, obywa się bez słownika i bez reguł dzielenia wyrazów, które dla polszczyzny trzeba by dopiero ustalić.

Prosty język w urzędach

Polskie prawo nie ma osobnej ustawy o prostym języku, ale ma przepisy, które prowadzą w tę stronę. Ustawa o języku polskim nakłada na organy władzy publicznej obowiązek ochrony języka polskiego, w tym dbania o poprawne jego używanie i doskonalenie sprawności językowej. Kodeks postępowania administracyjnego dodaje zasadę przekonywania: organ powinien wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kieruje się przy załatwieniu sprawy, żeby wykonały decyzję bez przymusu (art. 11).

Poza prawem działa praktyka. W grudniu 2020 roku Szef Służby Cywilnej podpisał rekomendację promującą prosty język w administracji rządowej, a metodę i szkolenia prowadzi między innymi Krajowa Szkoła Administracji Publicznej wspólnie z Pracownią Prostej Polszczyzny Uniwersytetu Wrocławskiego.

Prosty język to coś więcej niż krótkie wyrazy i zdania: zaczynanie od tego, co najważniejsze, zwracanie się do czytelnika wprost, czasowniki zamiast rzeczowników odczasownikowych („rozpatrzymy” zamiast „nastąpi rozpatrzenie”), strona czynna zamiast biernej i wyjaśnianie terminów fachowych. LIX mierzy tylko część tego. Tekst może mieć niski wynik i mimo to być niezrozumiały, jeśli najważniejsza informacja stoi w ostatnim akapicie.

Inne miary czytelności

Dla angielszczyzny najbardziej rozpowszechniony jest wskaźnik Flesch reading ease, ogłoszony przez Rudolfa Flescha w 1948 roku. Liczy sylaby na wyraz zamiast liter i daje wysokie wartości tekstom łatwym, a więc odwrotnie niż LIX. Wskaźnik Flescha–Kincaida, opracowany dla marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych w 1975 roku (Kincaid i in. 1975), waży te same dwie wielkości inaczej i podaje wynik jako klasę amerykańskiej szkoły.

Każda z tych miar liczy to, co łatwo policzyć, a nie to, co naprawdę decyduje o zrozumieniu. Żadna nie wie, czy wyraz jest znany czytelnikowi, czy zdanie ma sens i czy kolejność informacji jest logiczna. Najlepszym sprawdzianem pozostaje przeczytanie tekstu na głos i danie go komuś, kto nie zna sprawy – wskaźniki służą do tego, żeby zauważyć, że coś jest nie tak, a nie do tego, żeby stwierdzić, że wszystko jest dobrze.

Źródła

• Björnsson, C.-H. (1983). Readability of newspapers in 11 languages. Reading Research Quarterly
• Gruszczyński i in. – Jasnopis, czyli mierzenie zrozumiałości polskich tekstów użytkowych
• KSAP – prosty język w administracji
• Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim
• Kincaid i in. (1975). Derivation of new readability formulas – ERIC
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 września 2025 r. w sprawie minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2026 r.
• Ministerstwo Finansów (podatki.gov.pl) – Twój e-PIT

Jak sprawdzamy narzędzia