Indexeren met de CPI

Zo werkt het

Een bedrag indexeren betekent dat je het met een prijsindex omrekent, zodat het zijn waarde houdt als de prijzen stijgen. Het nieuwe bedrag is het oude maal het indexcijfer van de vergelijkingsmaand gedeeld door het indexcijfer van de basismaand. Staat de index in de basismaand op 100 en in de vergelijkingsmaand op 130, dan wordt 1.000 euro 1.300 euro. De rekenmachine gebruikt de gepubliceerde indexcijfers, die in de tabel onder het antwoord staan.

Contracten noemen bijna altijd de index van één land en een bepaalde maand, geen jaargemiddelde. Een maandcijfer verschijnt enkele weken na afloop van de maand, zodat beide partijen ruim voor de volgende betaling hetzelfde bedrag kunnen uitrekenen. Jaargemiddelden komen pas na de jaarwisseling en vlakken veranderingen af, dus ze passen minder goed als een bedrag op een vaste datum moet veranderen.

Een clausule als ‘de huur wordt jaarlijks aangepast met de jaarmutatie van de CPI over de maand oktober’ betekent dat het cijfer van oktober telt en niet een jaargemiddelde: kies dan oktober van het jaar ervoor als basismaand en oktober van het jaar zelf als vergelijkingsmaand. Het gaat om de maand waarop het indexcijfer betrekking heeft, niet om de maand waarin het verschijnt: de CPI van oktober wordt in november gepubliceerd. Controleer altijd de precieze index, basismaand en vergelijkingsmaand in het contract, en of het bedrag mag dalen of wordt afgerond. Het hulpmiddel rekent, maar legt geen contracten uit en is geen juridisch advies.

Het CBS publiceert het cijfer van een maand eerst als voorlopig; een maand later wordt het definitief. Het hulpmiddel markeert die laatste maanden. Stapt het CBS over op een nieuw basisjaar, dan blijft de verhouding tussen twee maanden op afrondingsverschillen na gelijk.

De inflatiecalculator rekent met jaargemiddelden van de Wereldbank en is bedoeld om geldwaarde tussen jaren te vergelijken, bijvoorbeeld wat een salaris uit 1990 nu waard is. Dit hulpmiddel gebruikt de maandcijfers van het CBS en past bij een contract dat een bepaalde index en maand noemt.

Volgens het CBS wordt de CPI gebruikt om contracten, huren en afspraken te indexeren, vaak met de jaarmutatie van één bepaalde maand. Voor nieuwe huurcontracten of een herziening van bestaande contracten adviseert het CBS de reeks CPI alle huishoudens met het meest recente basisjaar. Het CBS heeft ook een eigen rekenhulp voor huurverhogingen.

Voor huurwoningen legt de wet een maximale jaarlijkse huurverhoging vast, en de overheid maakt die percentages elk jaar bekend. In de sociale huur hangt het maximum af van de gemiddelde inflatie over enkele jaren, in de middenhuur van de cao-loonontwikkeling en in de vrije sector van de laagste van inflatie en cao-loonontwikkeling, telkens met een kleine opslag. De huurverhoging mag niet boven dat maximum uitkomen. Controleer het percentage voor het jaar van de verhoging op rijksoverheid.nl.

Wat 1.000 euro uit een eerder jaar nu waard is

De tabel rekent met dezelfde indexcijfers als de rekenmachine hierboven: het bedrag maal het indexcijfer van de laatst gepubliceerde maand, gedeeld door het indexcijfer van januari in het jaar waar je vandaan komt.

De indexcijfers komen uit Consumentenprijsindex (CPI), gepubliceerd door CBS. De laatst beschikbare maand is augustus 2026.

Wat indexeren wel en niet doet

Een bedrag indexeren is het opnieuw uitdrukken in het geld van een ander jaar. De rekensom is een verhouding: het nieuwe bedrag is het oude maal het indexcijfer van de vergelijkingsmaand, gedeeld door het indexcijfer van de basismaand. Het indexcijfer zelf heeft geen eenheid en geen waarde; alleen de verhouding tussen twee indexcijfers zegt iets.

Wat wordt omgerekend is de gemiddelde koopkracht, niet de prijs van één ding. De consumentenprijsindex van het CBS volgt een mandje met goederen en diensten die huishoudens kopen, met wegingen die elk jaar worden bijgesteld. Huur, voeding en energie wegen zwaar, terwijl een afzonderlijk product dat goedkoper of duurder werd dan het gemiddelde zijn eigen gang gaat. Een computer van duizend euro uit 2010 komt niet overeen met een computer van het geïndexeerde bedrag nu, omdat computers ten opzichte van al het andere enorm in prijs zijn gedaald.

Indexeren zegt ook niets over wat toen een redelijke prijs was. Het beantwoordt één vraag: hoeveel geld je vandaag nodig hebt om evenveel van datzelfde gemiddelde mandje te kopen.

Basismaand en basisjaar zijn twee verschillende dingen

De basismaand is de maand waar je vandaan rekent: de maand waarin het contract werd getekend, de huur werd vastgesteld of het bedrag werd betaald. Het basisjaar is iets anders, namelijk het jaar dat het CBS op 100 heeft gezet. De reeks in de rekenmachine heeft een basisjaar dat onder het antwoord staat, en dat wisselt zodra het CBS de reeks herbaseert.

Die herbasering gebeurt geregeld. Vanaf 2026 gingen de CPI en de Europees geharmoniseerde HICP over van 2015=100 naar 2025=100. Het CBS herrekende daarbij de uitkomsten van de CPI terug tot 2010 en die van de HICP terug tot 1996, en herschikte de artikelen van de oude naar de nieuwe Europese indeling. De ontwikkeling van de totale CPI over die jaren bleef daarbij ongewijzigd, op kleine afrondingsverschillen na, en op al gepubliceerde inflatiecijfers heeft de overgang geen invloed.

Voor de uitkomst maakt een basisjaar dus niet uit, want de verhoudingen tussen de cijfers veranderen niet. Wie zelf rekent moet de reeksen wel uit elkaar houden: een cijfer uit een reeks met 2015=100 hoort nooit in dezelfde breuk als een cijfer met 2025=100. Let er ook op dat het eerste cijfer van een maand voorlopig is; een maand later stelt het CBS het definitief vast, en wie strak op de eerste publicatie indexeert, rekent soms met een cijfer dat nog schuift.

Contracten die een index volgen

Een indexeringsclausule hoort drie dingen te zeggen: welke index geldt, welke basismaand geldt en wanneer er opnieuw wordt gerekend. Staat er alleen “de prijsindex”, dan volgt de ruzie over welke reeks en welke maand, en vaak ook over wat er gebeurt als de index daalt. Een clausule doet er verder goed aan te regelen wat geldt als een cijfer nog niet is gepubliceerd of als de reeks vervalt: het CBS wijst dan wel een opvolger aan, maar een contract dat daar niet naar verwijst is lastig toe te passen.

In zakelijke huurovereenkomsten wordt vaak het model van de Raad voor Onroerende Zaken gebruikt, waarin de huurprijs jaarlijks wordt aangepast aan de maandelijkse CPI-reeks alle huishoudens van het CBS. Sinds april 2024 schrijven de ROZ-modellen voor kantoor- en winkelruimte dat niet meer als enige mogelijkheid voor: na gesprekken met de Autoriteit Consument & Markt bieden ze vier opties, namelijk CPI-indexering, een vast percentage, een index naar keuze of helemaal geen automatische aanpassing. Wat er in jouw contract staat, is dus een onderhandeld punt en geen automatisme.

Bij woonruimte bepaalt de wet de bovengrens. Het Rijk stelt elk jaar in december de maximale huurverhogingen vast: in de gereguleerde sector aan de hand van de gemiddelde inflatie over drie jaar, in de middenhuur aan de hand van de cao-loonontwikkeling plus een procentpunt, en in de vrije sector aan de hand van het laagste van inflatie en cao-loonontwikkeling, eveneens plus een procentpunt. Die bovengrens voor geliberaliseerde contracten staat in de Wet maximering huurprijsverhogingen geliberaliseerde huurovereenkomsten en geldt tot 1 mei 2029. Spreekt je huurcontract een hoger percentage af, dan telt het wettelijke maximum; een lager percentage mag wel.

Niet elke wettelijke indexering loopt via de prijzen. De alimentatie wordt op grond van artikel 402a van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek elk jaar per 1 januari aangepast met een percentage dat de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid in de Staatscourant vaststelt, en dat percentage komt niet uit de CPI maar uit het indexcijfer van cao-lonen per maand inclusief bijzondere beloningen van het CBS, gemeten per 30 september.

Terugrekenen, en wat je niet kunt uitrekenen

De omrekening werkt beide kanten op. Wil je weten waar een bedrag van nu vroeger mee overeenkwam, dan draai je de breuk om: het bedrag maal het indexcijfer van het eerdere jaar, gedeeld door het indexcijfer van nu. De uitkomst is net zo goed een schatting als de andere richting, want het mandje zag er anders uit, en hoe verder terug hoe minder de dingen die je kon kopen op elkaar lijken.

Vergelijkingen over een eeuw of meer lees je als een orde van grootte en niet als een bedrag. Wat er toen niet was, kun je niet beprijzen, en wat er wel was heeft vaak een andere betekenis gekregen. Een reis Amsterdam–Groningen kostte in 1920 een bepaald bedrag, maar die reis duurde toen een groot deel van de dag. Voor zulke lange lijnen gebruikt het CBS bovendien aparte reeksen die niet naadloos op de huidige aansluiten, omdat methode, mandje en indeling onderweg zijn veranderd.

Lonen volgen zelden de consumentenprijzen. Wil je een loon of een uitkering door de tijd vergelijken, dan is de cao-loonindex van het CBS de juiste maat: die meet iets anders, namelijk wat er voor werk wordt betaald en niet wat goederen kosten. Dat verschil is geen detail, want het is precies de reden dat de wetgever voor huren in de middenhuur en voor alimentatie naar de cao-lonen kijkt en niet naar de prijsindex.

Bronnen

• CBS – Consumentenprijsindex (CPI)
• Wet maximering huurprijsverhogingen geliberaliseerde huurovereenkomsten
• CBS – Cao-lonen, contractuele loonkosten en arbeidsduur

Zo worden de tools gecontroleerd