Kwaterka

Do czego używano tej miary

Kwaterka była najmniejszą miarą nalewną w obu systemach polskich i naczyniem szynkowym, w którym sprzedawano wódkę.

Słownik ilustrowany języka polskiego Michała Arcta z 1916 r. objaśnia ją krótko jako „czwartą część kwarty”, a ponieważ kwarta była ćwiercią garnca, na jeden garniec przypadało szesnaście kwaterek.

W miarach staropolskich z 1764 r. kwaterka mieściła 0,2356 l. Po reformie z 1818 r. odpowiadała dokładnie ćwierci litra, bo kwartę zrównano z litrem, i była o 14,4 ml większa od dawnej.

Tabela miar nowopolskich podaje tę samą kwaterkę dla cieczy i dla ciał sypkich, i tak też mierzono nią w kuchni. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w książce „365 obiadów za 5 złotych” (Warszawa 1871) każe zagotować kwaterkę wody z półkwaterkiem masła i wsypać do wrzątku kwaterkę mąki, a „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej (Wilno 1913) odmierza kwaterkami mleko, cukier i wino.

Książka Ćwierczakiewiczowej wyszła ponad dwadzieścia lat po tym, jak w Królestwie Polskim wprowadzono miary rosyjskie, a mimo to wciąż liczy w kwaterkach.

W karczmie kwaterka była porcją wódki. Wacław Potocki pisał w „Moraliach” (1688) o fałszywym świadku, który „za kwaterkę gorzałki poprzysięga krzywo”, a w noweli Reymonta „Śmierć” chłopi w karczmie wypijają pięć kwaterek wódki.

Dekret o miarach z 1919 r. przewidział na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego dalsze tymczasowe używanie m.in. morg nowopolskich i kwart, ale kwaterki nie wymienia. Słownik języka polskiego PWN notuje ją dziś jako dawną miarę objętości ciał płynnych i sypkich, a także naczynie o tej pojemności.

W systemie miar

1 kwaterka = 1/4 kwarty = 1/16 garnca