Miary historyczne

Jak to działa

Dawna miara polska rzadko ma jedną wartość. Morga liczyła 59,85 ara w Rzeczypospolitej, 55,99 ara w Królestwie Polskim po reformie z 1818 r., 25,53 ara w zaborze pruskim i 57,55 ara w Galicji. Funt ważył 405 g w Warszawie, 409,5 g po wprowadzeniu miar rosyjskich, 500 g w Poznańskiem po 1858 r. i 560 g we Lwowie. Dlatego każda miara ma tu wartości zestawione obok siebie, z okresem, obszarem i towarem, i nic nie jest uśredniane.

Konstytucja sejmu konwokacyjnego z 1764 r. ustanowiła dla Korony miarę generalną, zwaną ratuszową warszawską – dzisiejsze miary staropolskie. Wzorcem długości był łokieć przechowywany w magistracie warszawskim, przeliczony później przez Edwarda Massalskiego na 0,595539 m. Unifikacja nie powiodła się w pełni, bo miary lokalne pozostały w użyciu, a wielkości cala nadal nie umiano odtworzyć inaczej niż dwunastoma ziarnami jęczmienia.

W Królestwie Polskim postanowienie namiestnika Józefa Zajączka z 13 czerwca 1818 r. wprowadziło od 1 stycznia 1819 r. miary nowopolskie. Zachowano dawne nazwy, ale wartości związano z metrem, przyjmując za punkt wyjścia milimetr: łokieć liczył 576 mm, kwarta dokładnie litr, garniec cztery litry, funt 405,504 g, a morga 5598,72 m². Nie był to jeszcze system metryczny, bo podziały pozostały niedziesiętne – korzec dzielił się na 32 garnce, a funt na 32 łuty.

Rozbiory rozdzieliły te systemy. W zaborze pruskim od 1817 r. obowiązywały miary pruskie, a system metryczny wprowadziła tam ustawa z 17 sierpnia 1868 r., stosowana od 1872 r. W Galicji po krótkim okresie miar galicyjskich wprowadzono w 1857 r. miary wiedeńskie, a system metryczny przyniosła ustawa z 23 lipca 1871 r., obowiązująca od 1876 r. W Królestwie Polskim Rada Administracyjna ogłosiła 19 maja 1849 r. wprowadzenie miar rosyjskich, obowiązkowych od 1850 r.; w 1856 r. dołożono do nich mieszane jednostki polsko-rosyjskie masy i objętości, a miar metrycznych wolno było używać dobrowolnie dopiero od 1875 r.

Dekret o miarach z 8 lutego 1919 r., podpisany przez Józefa Piłsudskiego, uczynił metr, ar, litr i kilogram legalnymi jednostkami w całym państwie i powołał Główny Urząd Miar. Artykuł 24 dekretu polecił jednak uregulować dalsze tymczasowe używanie morgi nowopolskiej, kwarty, funta i łuta na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego, a rozporządzenie z 1922 r. zostawiło garniec równy czterem litrom i kwartę równą litrowi w obrocie w województwach nowogródzkim, poleskim i wołyńskim aż do odwołania. Morgą posługiwano się w aktach własności praktycznie do połowy XX w.

Części miar nigdy nie ustalono. Mila polska przed 1818 r. występowała jako mała, średnia i wielka, o długości od około 6250 do 7800 m; staje miało u różnych autorów od kilkudziesięciu metrów do ponad kilometra; w XVI–XVIII w. w obiegu było około trzystu korców lokalnych, od około 38 l w Krakowie do około 130 l w miarach ruskich. Takie miary pokazujemy z udokumentowanym przedziałem, nigdy ze zmyśloną liczbą. Osobną grupą są jednostki rachuby – kopa, mendel, tuzin i gros – które liczą sztuki, więc przeliczają się na liczbę, a nie na metry czy kilogramy.

Jak sprawdzamy narzędzia