Sążeń

Do czego używano tej miary

Sążeń, po staropolsku siąg, to rozpiętość rozłożonych ramion i najstarsza polska miara długości obok łokcia i stopy.

Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej” wywodzi nazwę od sięgania rękami i przytacza Haura z XVII w.: „Sążeń jest, kiedy człowiek obie ręce jak może najlepiej wyciągnie”. W gwarach, jak pisze, sążeń pozostał siągiem. Według Glogera i Edwarda Stamma, autora wydanej przez Główny Urząd Miar monografii „Staropolskie miary” (1938), sążeń polski liczył trzy łokcie małe albo dwa wielkie, a sążeń kopalniany trzy i pół łokcia.

Po ujednoliceniu miar w 1764 r. sążeń staropolski obejmował trzy łokcie koronne, czyli 1,787 m.

W miarach nowopolskich sążeń był jednostką podstawową miar rolnych i budowlanych: dzielił się na 3 łokcie, czyli 6 stóp po 0,288 m, a tę samą długość dawały cztery stopy geometryczne po 0,432 m.

Sążeń sześcienny służył do mierzenia drewna: dzielił się na dwa sągi po 2,58 m³, a słowo sąg oznacza do dziś stos drewna.

W Galicji pomiary katastralne prowadzono w sążniach wiedeńskich, a w Królestwie po 1849 r. w sążniach rosyjskich, dłuższych od nowopolskiego o ponad 40 cm.

Sążeń nie należy dziś do legalnych jednostek miar, ale wciąż wraca w sądach i u notariuszy. Główny Urząd Miar zwraca uwagę, że w sprawach sądowych i notarialnych o własność gruntów wciąż trzeba przeliczać powierzchnie z dawnych dokumentów, podane m.in. w sążniach kwadratowych, i że od wyniku zależą skutki prawne.

W języku został przymiotnik sążnisty, który Słownik języka polskiego PWN objaśnia jako „o tekście: bardzo długi”.

W systemie miar

1 sążeń = 3 łokcie = 6 stóp; 2,5 sążnia = 1 pręt nowopolski