Voet
Lengte · Ook wel: Rijnlandse voet, Amsterdamse voet, Kaapse voet
Komt overeen met
31,39 cm
1 voet (Rijnlandse voet)
Andersom: 1 m is 3,1853 voeten.
- Periode: 14e eeuw–1820
- Streek: Rijnland, Holland en daarbuiten
Waarden
| Waarde | Komt overeen met | Periode | Gebruik |
|---|---|---|---|
| Rijnlandse voet | 31,39 cm | 14e eeuw–1820 | Rijnland, Holland en daarbuiten |
| Amsterdamse voet | 28,31 cm | tot 1820 | Amsterdam |
| Groninger voet | 29,2 cm | tot 1820 | Groningen |
| Kaapse voetAfstammeling van de Rijnlandse voet, maar niet hetzelfde getal: in 1859 legde de Kaapkolonie hem bij wet vast op 1,033 Engelse voet, ruim 0,9 mm langer dan de Rijnlandse voet. | 31,49 cm | 1859–1977 | Kaapkolonie en Zuid-Afrika |
| plaatselijke voetenDe databank van het Meertens Instituut vermeldt onder meer Utrecht met 0,265 m (1629), Nijmegen met 0,271 m, Haarlem met 0,276 tot 0,279 m en Breda met 0,284 m. Er was geen landelijke voet, dus een maat uit een oud stuk moet met de voet van die plaats worden omgerekend. | 26,5–31,5 cm | tot 1820 | overig Nederland |
Waarvoor de maat werd gebruikt
De voet was de grondslag van vrijwel alle Nederlandse lengte- en vlaktematen: de roede werd in voeten uitgedrukt en de landmaten weer in vierkante roeden.
De indeling in twaalf duim per voet en twaalf lijn per duim gaat terug op de Romeinse maatverhoudingen en werd in de Karolingische tijd opgelegd aan de lokale heersers.
Omdat de kopieën van de standaard onnauwkeurig waren en de communicatie traag, groeide er uit dezelfde oorsprong een reeks eigen voeten: de Amsterdamse, Rotterdamse, Schouwse en Rijnlandse voet verschilden enkele centimeters van elkaar.
De Rijnlandse voet werd de belangrijkste, omdat het hoogheemraadschap van Rijnland zijn landmeters liet beëdigen op die maat en hun kaarten daardoor als authentieke stukken golden.
De maat reisde mee met de Republiek: de Rijnlandse voet werd gebruikt in Duitse streken, in België, in Nederlands-Indië en in Zuid-Afrika, waar hij als Kaapse voet voortleefde tot het land in 1977 op het metrieke stelsel overging.
In het stelsel
1 Rijnlandse voet = 12 duim = 144 lijn; 1 Rijnlandse roede = 12 voet. De Amsterdamse voet had 11 duim.
Een veelgehoorde verklaring
De voet zou de lengte van een mensenvoet zijn.
Wat vaststaat: De naam komt daarvandaan, maar de maat niet. De Rijnlandse voet van 31,4 cm is fors langer dan een volwassen voet, en hij is vastgelegd in ijzeren staven aan het Leidse stadhuis en later in een slingerlengte, niet in een lichaamsmaat.
Bronnen
- Meertens Instituut (KNAW), databank Oude Nederlandse maten en gewichten, ‘voet’
- Alex Pietrow, ‘De Rijnlandse roede. De geschiedenis van een oud-Hollandse lengtemaat’, Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde, maart 2017, p. 74–76
- Cape foot: de Zuid-Afrikaanse voet, in 1859 vastgelegd op 1,033 Engelse voet